-
Nis 16 2012 İÇİMİZDEKİ CANAVAR!
İÇİMİZDEKİ CANAVAR!
Yanlış olarak trafik kazası denilen ve kaza tanımına uymayan olayları tek nedene, onu da içimizdeki canavarlara bağlayan yetkililerimiz, dahiyane bir buluşla caddelere panolar koyup “içinizdeki canavarı durdurun”, “trafik canavarı olmayın” gibi fevkalade yüksek düşünce ürünü sloganlarla canavarları kontrol altına almayı düşünmüş bulunmaktadırlar.
Bu olayı bir örnek olarak kullanıp, bir toplu hastalığımızı görmek -hatta çaresini de görmek- mümkündür. Bu hastalık, sorunların nedenlerini ve o nedenlerin nedenlerini sormamak, bunun yerine kafalarımıza yerleştirilmiş bulunan kalıplardan en uygun görünen birisini kullanarak sorunu çözmeye kalkışmaktır.
İşin acı yanı, bu kalıplar o denli hayatı kolaylaştırıcıdır ki, alışmamış insanlara bir işkence gibi gelen “düşünmek” yükünü ortadan kaldırdığı için bu virüsü kapmış bir kişi en iyi okullara girip çıksa dahi bu enfeksiyondan kurtulamamaktadır.
Bu kalıplar, okul-aile-çevre üçlüsü’nce doğru-iyi-güzel olarak kararlaştırılan her ne varsa onlardır ve zaten olaylarda nedensellik arayamayışımızın nedenlerinden başlıcası da bu yaklaşımdır. “Biz sizin için düşünür, sizin için her ne doğru, iyi ve güzelse ona karar veririz. Siz düşünmemeli, neden sormamalısınız. Sorarsanız aklınıza zararlı şeyler üşüşür” yaklaşımı, “kul vatandaş”ın nasıl üretildiğinin formülüdür.
Örnek olay olarak alınan “içimizdeki canavar” işine gelince: Trafik anarşisi (en iyi deyim budur) tek nedenli değildir. Ayrıca, hiçbir sorunun da tek nedenli olmadığı, işi sorun çözmek olanların ilk bilmesi gereken bilgidir.
Bu nedenlerden birisinin de -en önemlisi olup olmadığı tartışmalı olsada-, sürücülerin akıldışı eğilimler içine düşmeleri (canavarlık hali) ve istenmeyen sonuçlara yol açmaları olduğu doğrudur. İşte, yukarıda değinilen toplu hastalığın tipik belirtisi tam bu noktada ortaya çıkmaktadır.
Sorunlara nedensellik yoluyla yaklaşan bir kişinin bu noktada sorması beklenen soru şudur; “pekiyi, sürücüler bu akıldışı eğilimlere (canavarlık) niçin kapılmaktadır? Tüm Türk’lerin içinde, başka milletlerde bulunmayan birer canavar mı vardır?”
Bu soru sorulunca, cevaplayacak olan ister istemez belli bir cevaba gelmek zorunda kalacaktır. Bu cevap da şu olacaktır: Yalnız Türklere özgü canavarlar olamaz. Tüm insanlarda öfke, hınç almak, cezalandırmak gibi hisler vardır. Bunu bilen medeni toplumlar, bu hislerin canavara dönüşmemesi için sistemler kurarlar, medeni olmayanlar ise herkesin kendi hıncını almasına, herkesin kendi adalet anlayışını uygulamasına yani birer “canavar” olmasına ses çıkar(a)mazlar.
Bir Trafik Şikayet Sistemi, insanların ilkel öç alma duygularının medeni bir davranışa dönüşmesini sağlar. Bir başka deyimle bizim başımıza dert olan “canavarlık”, akıllı yöneticilerin elinde bir avantaja dönüşür.
Otoyolda en sol şeritten seyreden bir kamyona karşı “canavar”ca davranıştan başka yapacak birşeyi bulunmayan insanımız, bir şikayet sistemi bulunsaydı içinden keyifle düşünür ve biraz sonra bu kamyonun hakettiği cezayı göreceğini bilirdi. Böylece , onbinlerce gönüllü trafik denetçisi devreye girmiş olur, kimse kolay kolay hatalı hareket etmeye cesaret edemezdi.
Tabii ki bu şikayet sisteminin, “154 Alo Trafik” ile yalnız isim benzerliği vardır.(İsteyenler deneyip öyle olduğunu görebilirler.)
Başedemediği her soruna bir canavar adı takan insanımız (enflasyon canavarı, terör canavarı, kollu canavar (kumar) gibi), aslında kendi beceriksizliği ile karşı karşıyadır ve ona “canavar” demektedir.
Haksız da değildir, çünkü en korkunç canavar, insanın kendi yetersizlikleridir.
Pazartesi, 23 Mayıs 1994
-
Nis 16 2012 BİR “ÖNCÜ” ARANIYOR!
BİR “ÖNCÜ” ARANIYOR!
Başkalarının ne kadar etkilendiğini bilmiyorum ama medyadaki reklamlar artık beni hiç mi hiç etkilemiyor. Yüzlerce değişik (görünümlü) reklama karşın söylenen ya da yazılan hep aynıdır: “Biz iyiyiz, bizim dışımızdakiler iyi değil!”.
Reklam firmaları içinden bir “babayiğit” mi çıkar, yoksa Reklamcılar Derneği mi düşünür bilemem, ama birisinin öncülük edip, bu “cana tak ettiren” yaklaşımdan kurtulması, yepyeni bir yaklaşımla ürününü tanıtması gerekiyor.
“Biz iyiyiz”’in dışında başka ne gibi yaklaşım olabilir? Kartvizitine `yaratıcı direktör’ yazanların mesleklerine karışmak istemem ama çeşitli ve de değişik kavramlar bulunabilir.
Dev bilgisayar firması CDC’nin kurucusu William Norris, şu tek cümleyle yepyeni bir iş felsefesi kurmuştur; “toplumun tatmin edilmemiş ihtiyaçları bizimi için iş imkanı demektir”.
Başlangıçta ABD iş dünyasının tepkilerini çeken bu felsefe, “para kazanma” ve “toplum sorunlarının çözümüne katkı”nın, “biri varsa diğeri yok” kavramlar olmadığını, bunların pekala “birlikte var” olabileceğini kanıtlamıştır.
Her ne kadar, insanların “tatmin edilmemiş ihtiyaçları”nı birer iş imkanı olarak kullanan iş(!) sahipleri yalnız Bangkok’ta değil ülkemizde de varsa da (alo seks hatları), CDC’nin kurucusu bu tür ahlaksızlıkları değil, toplumun çeşitli sorunlarını ele almıştır.
Ülkemizin önemli sorunlarından birisi olan işsizlik konusunda, “biz x adet yeni iş yaratmak için gençleri destekliyoruz. Bu yaklaşım bizi rakiplerimizden ayırıyor, dolayısıyla bizi seçin” diyebilecek bir öncünün çıkacağını umabilir miyiz?
Böyle bir yaklaşımın maliyeti, “biz iyiyiz”in maliyetinden daha fazla değildir, hatta daha da azdır. Tek sorun, farklı olduğunu söyleyen değil (çünkü herkes öyle söylüyor), gerçekten farklı olan ilk kuruluşun (aslında kişinin) ortaya çıkmasıdır.
-
Nis 16 2012 KIRMIZI PLAKA VE FIRFIRLI MAVİ LAMBA!
KIRMIZI PLAKA VE FIRFIRLI MAVİ LAMBA!
Kırmızı plaka deyip hafife almayın çeşit çeşidi var. Pirinç çerçeveli kırmızı zemin üzerine yine pirinç rakamlısı, beyaz zemin üzerinde kırmızı çerçeveli ve rakamlısı, birincisi gibi olup da rakamların yanında TBMM yazanı, ikincisi gibi olup da başka harfler de bulunanı vs vs.
Bunların hepsine kırmızı plaka denilmesine rağmen hepsinin prestij puanı aynı değildir. Zemin ne kadar kırmızı, rakamlar ne kadar pirinç ise aracın içinde (sağ arkada) oturan da o denli prestijlidir.
Bu prestij araç içindeki diğerlerine de (sol arkada okula giden çocuğu, sol öndeki şoföre ve sağ öndeki korunmaya da- yanlışlıkla koruma deniyor-) bulaşır.
Hatta hanımların misafir günlerinde oturuş sırası, oturanın eşinin plakasının kırmızı ve pirinç içeriğine göre olur. Hal hatır sorarken önce bol kırmızılı ve pirinçli hanım, daha az kırmızılı ve pirinçsiz hanıma babacan pardon anacan tavırla hitap eder. Tersi ayıptır.
Kırmızı ve pirinç’in çok sayıda kombinezonunu yapmak mümkün olmadığı ve prestij sıralamasına girmek isteyenlerin sayısı da çok olduğundan şoförlerimizin yaratıcı zekası yeni bir çare geliştirmiştir.
Fırfırlı mavi lamba !. Hatta denilebilir ki fırfırlı mavi lamba, kırmızı plakadan daha etkilidir. Çünkü fırfırlı mavi lambalı aracın içinde ne olduğu belli değildir. Dükkandan fırfırlı mavi lamba alıp aracına takan bir uyanık olabileceği gibi, büyük ama tanınmak istenmeyen bir büyük insan da olabilir.
Ayrıca kırmızı plaka’nın trafikte görüş sahası dışında bir etkisi olmazken, fırfırlı mavi lambalı aracın “ne olur ne olmaz başıma iş açmayayım” gerekçesiyle etkisi büyüktür.
Fırfırlı mavi lamba taşımanın bir sonucu, polis vs.nin çevirip niçin fırfırlı mavi lamba taşıdığını sorması ihtimalidir.
Bir uyanık kişi bunun çaresini bulmuş, ihtiyacı olanlara hemen ileteyim.
Böyle bir soruyu sorana işaret parmağını “yaklaş, beriye gel, kulağını uzat” anlamında oynatıp kulağına “öğrenmemen senin için daha iyi olur!” deniliyor.
Kırmızı plaka ve fırfırlı mavi lamba konusunun giderek yaygınlaşması, aile bütünlükleri başta olmak üzere birçok sosyal ve teknik sorunu da beraberinde getirmiştir.
Yeni evlilerin bile beyaz zemin üzerine kırmızıyla MUTLUYUZ yazdırması, müsteşar ve rektör aileleri arasında bir huzursuzluğa yol açabilir.
Bence trafik yasasına bir madde ilave ederek olur olmaz kişilerin kırmızı plaka ve fırfırlı mavi lamba takması yasaklanmalı ve aracın ruhsatına da bunları takıp takamayacağı işlenmeli. Böylece toplumumuzun aile bütünlüğü korunmuş olacaktır.
-
Nis 16 2012 İSRAFSIZ ŞİRKET
İSRAFSIZ ŞİRKET
Sorun çözme teknikleri içinde yer alan “sorunun yeniden tanımlanması” (redefining the problem) adıyla bilinen bir yöntem, herhangi bir sorunu çözmeye girişmeden önce onu “daha açık, daha kolay anlaşılabilir” bir şekle dönüştürmeyi öneriyor.
Böyle bir tekniğe niçin ihtiyaç duyulduğu, karmakarışık ifade edilmiş bir sorunla karşılaşan herkesçe kolayca anlaşılabilir. Örneğin, “işsizlik” olarak dile getirilen ve bu haliyle hakkında birçok çözüm geliştirilebilecek gibi görünen sorun gerçekte pek “anlaşılabilir” değildir. Acaba işsizlik deyimiyle, herhangi bir işi olmayan herkes mi, işi olup da yeterli geliri olmayanlar mı, işi olmayıp da yeterli geliri olanlar mı, işgücü piyasasının talep ettiği niteliklere ve de çalışma arzusuna sahip kimselerin iş bulamayışı mı, yoksa niteliği yetersiz ve her işe talip olup gerçekte hiçbir işe tam uygun olmayanların işsizliği mi kastedilmektedir?
Bunların her biri ayrı birer sorundur ve çözümleri birbirinden oldukça farklıdır. Sorun bu haliyle ortaya atılıp “işsizlik meselesi nasıl çözülmeli?” biçiminde bir tartışma açılsa, bu “sorun içinde sorunlar” yumağı çözülemez, hatta anlaşılamaz dahi.
Sorunun yeniden tanımlanması tekniği, bir sorun ifadesindeki anahtar kavramları tek tek ele alıp, onlarla nelerin kastedildiği üzerinde uzlaşma arayarak işe başlar. Bunun için o kavramlar iyice didiklenir.
Yazı başlığı olarak şirketlerde israfın alınmasının nedeni, küçük veya orta ya da büyük ölçekli tüm şirketlerin -özellikle de ekonomik kriz ortamlarında- dikkatlerini yoğunlaştırdıkları ilk konunun (çoğu zaman da batana kadar tek konunun) bu olmasıdır. Mali açıdan güç durumdaki şirketlerde ilk akla gelen, kullanılmayan ampullerin söndürülmesi, kağıtların arkalı önlü kullanılması, otomobillerin bir kısmının satılmasıdır.
Konu şirketlerle de sınırlı olmayıp daha yaygındır. Hükümetler değiştiğinde ilk yayımlanan, genellikle Tasarruf Genelgesi’dir.
Görülmektedir ki israf ve tasarruf konusu, toplumumuzun sorun çözme çantasında çok önemli bir yer tutmaktadır. O halde üzerinde durmak, bu kavramların doğru anlaşılıp anlaşılmadığını irdelemek gerekir.
Kuşkusuz ki, kağıtların iki taraflı kullanımından başlayan tasarruf önlemlerinin hepsi doğrudur ve daha da sıkı tutulması her bakımdan yararlıdır.
Burada kritik nokta, israf olgusunun kapsamının iyi tanımlanmayışı nedeniyle çok büyük israf kaynaklarının gözden kaçırılması, bunun yerine daha küçükleriyle oyalanılmasıdır.
İsraf, Arapça seref (gereksiz harcama) anlamına gelmektedir. Bir iş için harcanması gerekli kaynakların makul miktarları belli olduğuna göre, nereden sonra bir israfın doğacağında herhangi bir kuşku yoktur. Peki acaba, sorun bu mudur? Acaba, gereksiz harcamalar belirlense ve bir şekilde giderilse israf durmuş sayılır mı?
Sorunun yeniden tanımlanması tekniği uyarınca israf kavramı didiklenmeye başlanırsa, bunun harcama değil kullanma ve yararlanma anlamlarında alınmasının daha doğru olacağı; gereksiz kullanım ve yararlanılmayan gereklilik olgularını birlikte kapsadığı; bu son iki kavram içindeki yararlanılmayan gereklilik kavramının ise pek üzerinde durulmayan bir kavram olduğu görülecektir. Bir mal ya da hizmet üreten bir kuruluşta, nihai ürün(ler)e katma değer sağlayan çok sayıda girdi vardır. Bunların içinde, kağıtları birbirine tutturmaya yarayan zımba teli, ofisleri aydınlatmak için kullanılan elektrik enerjisi, ürünlerin hammaddeleri, işçilik, yönetim giderleri, genel giderler gibi kalemler yer almaktadır. Bunlar açısından israf, gereksiz kullanım biçiminde tecelli eder.
Bir de, soft girdiler denilebilecek olanlar vardır. Bunlar ürünlere en büyük katma değerleri katanlardır.
Örneğin, çalışan kişilerin yaratıcılıkları, şirketlerine bağlılıkları, buluşçulukları, sorunları yerinde çözebilmeleri, süreçlerin doğru tasarımlanmış olması, politikaların doğru belirlenmiş olması gibi kalemler, ne bilançolarda ve ne de başka raporlarda görünmez. İsraf, bu gibi öğeler açısından ise “yararlanılmayan gereklilik” biçiminde ortaya çıkar.
Bu iki grup girdi, sağladıkları katma değer bakımından karşılaştırılırsa, yararlanılmayan gereklilik’lerin diğerlerinden kat be kat yüksek olabileceği sonucuna varılacaktır.
İşte bu nedenle yönetici performanslarının ölçülmesinde artık geleneksel ölçütler yerine, R.O.M. (Return On Management, yani Yönetsel Getiri) adı verilen yeni bir ölçüt kullanılmaktadır. Tanım olarak Yönetsel Getiri, yönetimin harcadığı zaman ve dikkat karşılığında harekete geçirilebilen örgütsel enerji miktarıdır.
Bu oranı sayısal olarak hesaplamak güçse de, şu 5 asit testi sorusuyla, aranılan yanıt alınabilmektedir:
- Çalışanlar, hangi fırsatların, şirketin stratejik misyonuna doğrudan katkıda bulunmadığını biliyorlar mı?
- Yöneticiler, şirketi nelerin başarısızlığa götüreceğini biliyorlar mı?
- Yöneticiler, başarı ve başarısızlıkları tanımlamak için kolayca kullanabilecekleri anahtarlara sahipler mi?
- Örgüt, kırtasiye işlemleri içinde yüzmekten kurtulmuş mudur?
- Tüm çalışanlar, patronlarının gözettiği performans ölçütlerini mi gözetmektedirler?
Bir kuruluşta en büyük israf, Yönetsel Getiri’nin tanımında gizlidir. Eğer yönetim, örgütteki insanların enerjilerini tam olarak ortaya çıkaramıyorsa -yani yararlanılmayan gereklilik- büyük bir israf söz konusudur. Bu yalnız bir şirket için geçerli olmayıp bir ulus için de aynı şekilde geçerlidir.
Bu kısa akıl yürütmeden, israfı önlemenin altın kuralı da ortaya çıkmaktadır: yöneticilerin bir numaralı hedefi, örgütünde çalışan tüm görevlilerin yaratıcı potansiyellerinin azamisini ortaya çıkarmalarına yardımcı olmaktır. İsraf kaynaklarının belki de en önemlisi, tasarrufun yanlış yerlerde aranılmasıdır.
İsrafı doğru biçimde algılayan ve çalışanların potansiyellerinin ne denli büyük bir kaynak olduğunu farkeden bir kuruluşta, artık üzerinde durulacak nokta, “tüketim ahlakı”dır. Çeşitli çalışma alanlarının gerektirdiği bireysel yetkinlikleri oluşturan “öz yetkinlikler” içinde, bir yapı taşı gibi yer alan tüketim ahlakı, bir çeşit parmak izi gibi, çalışanların tüm eylemlerine yansımaktadır.
Tüketim ahlakı -bütün diğer konular gibi- bu konuda düzenlenebilecek eğitimler yoluyla kazandırılamayacak bir yetkinliktir. Kişinin, yaşadığı fiziki ve sosyal çevreyi bir “kaynaklar topluluğu” olarak algılamasına, bunları kullanma konusundaki sorumluluğunu farketmesine ve onlara saygı göstermesine bağlıdır. Bu nedenle, tüketim ahlakını geliştirmek isteyenler, onunla ilgisi hiç yokmuş gibi görünebilecek olan bir başka konuda farkındalık yaratmaya bakmalıdırlar. O da, “ben niçin varım?” sorusudur.
Bireysel olarak bir misyon edinmemiş bir kişinin, onu çevreleyen kaynaklara saygı göstermesine, yani israftan kaçınmasına imkan yoktur. İsrafsız bir şirket, çalışanlarının, bireysel misyonlarının farkına vardıkları, çalıştıranların da onları birer kaynak olarak görebildikleri bir şirkettir.
Ağustos 1997
-
Nis 16 2012 İŞ ORTAMI VE DİRLİK (I)
İŞ ORTAMI VE DİRLİK (I)
“Kelimeler yanlış olursa cümleler, cümleler yanlış olursa kavramlar yanlış olur. Kavramlar yanlış olursa halk anlaşamaz, halk anlaşamazsa dirlik bozulur.”
Konfiçyüs’ün, onca yıl sonraki Türkiye’yi düşünerek bu sözleri söylediğine inanasım geliyor. Bu sütunlarda bir süre önce iletişim konusundaki düşüncelerimi siz okurlarıma iletmiş olduğum için, tekrar o konuya dönmeyeceğim. Bu defa üzerinde durmak istediğim konu, Konfiçyüs’ün bu sözünü farklı bir alana aktararak bir Kaynak Sorun’u incelemektir.
“İdare, iş kurma ortamı oluşturamazsa kamu kadroları kalabalıklaşır, kadrolar kalabalıklaşınca kamu hizmetleri aksar, kamu hizmetleri aksayınca kamunun dirliği bozulur.”
Kamu kadrolarına personel almak yoluyla işsizlik sorununa çare bulmaya çalışmak, denilebilir ki ülkemizde gelmiş geçmiş idarelerin karakteristik bir özelliği olagelmiştir.
Herkes tarafından paylaşıldığına inandığım bu gözlemden çıkarılabilecek bir sonuç vardır: O da, genelde yöneticilerin istihdam yaratma için bildikleri çok az sayıda enstrüman olduğudur.
Bu araçlardan birisi yeni yatırımlar yaparak istihdam yaratmak, diğeri ise kamu kuruluşlarına ilave personel almaktır.
Hiçbir konuda sağlanamayan uzlaşma ortamı, tam bir birliktelik içinde bu konuda uzun yıllar önce oluşturulmuş ve halen de titizlikle korunmaktadır.
Bu uzlaşmaya yalnız siyasi partiler değil, üniversiteler, iş çevreleri ve toplumu yöneten ve yönlendiren tüm kadrolar katılmış durumdadırlar.
Kurtuluş Savaşı dahil hiç bir konu, böylesine geniş tabanlı bir uzlaşma sağlamayı başaramamıştır. Yani;
“İş yaratmanın yolu, ya yeni yatırımlardan ya da kamu kuruluşlarına personel almaktan geçer.”
Uzlaşan taraflar kusura bakmasınlar ama, bunların birincisi eksik ikincisi de yanlıştır.
(Yatırım)ların (iş)lere dönüşmesi kayıtsız şartsız olmayıp, tersine önemli bir şarta bağlıdır. O şart öyle hayati bir belirleyicidir ki o yerine gelmezse, (yatırım) (iş) değil tam aksine (işsizlik)e yol açar.
Örneğin; eskice bir teknolojiye sahip bir tesise (yatırım) yapılıp modernize edilerek daha az işçiyle aynı (veya daha da fazla) üretim yapılabilir hale gelinse, eğer açıkta kalacaklar için bir beceri geliştirme programı uygulanmaz ise bu (yatırım), (işsizlik) üretmiş olacaktır.
Uygulanacak beceri kazandırma programı, açıkta kalmış olanlara yeni iş alanları yaratabilse mesele yine de bitmemekte, bu durumda sadece mevcut iş sayıları korunmuş olmaktadır.
İlave iş yaratabilmek için, bu kişilerin öyle bir beceri düzeyine yükseltilmesi gerekir ki, eskiden mevcut olmayan yeni işleri kurabilsinler, yanlarına yeni işsizleri alabilsinler ve böylece toplam iş sayısı artabilsin.
Görüldüğü gibi bir (yatırım)ın (işsizlik)e değil de (iş)e dönüşebilmesi her zaman o kadar kolay değildir.
Hele, beceri düzeyi düşük kişilerin iş sahibi yapılması çok daha güçtür.
Bu tür kişiler, ancak çok becerikli otomatların gözetmenliğini ya da marjinal denilebilecek çok basit işleri yapabilirler. Bunların her ikisi de son derece azdır.
Sonuç olarak, eğer toplumun ortalama beceri düzeyi düşük ve ayrıca eğitim düzeni, insanların becerilerini sürekli ve etkin olarak yükseltemiyorsa, yatırımlar işe dönüşmeyeceği gibi ayrıca yatırım yapılabilmesi de güç hale gelir.
Örneğin, ince mekanik, optik, mikro-elektronik gibi, bir milletin rekabet gücünü artırmada önemli dallardaki yatırımlar, mevcut işgücünün beceri düzeyinin yetersizliği nedeniyle yapılamayabilir.
Gelelim, bilinen ikinci istihdam yaratma enstrümanı olan “kamu kuruluşlarına personel alımı”na.
İŞ ORTAMI VE DİRLİK (II)
Yukarıda toplumumuzun uzun yıllardır benimsemiş olduğu iki iş yaratma enstrümanından birisi olan (yatırım) aracını incelemiş ve sonuçta (yatırım)ın (iş)e dönüşmesinin, etkin bir beceri geliştirme sistemine sahip olmaya bağlı olduğunu, bu olmazsa (yatırım)ların (işsizlik)e dönüşmesinin kaçınılmaz olduğunu, hatta yatırım bile yapılamayacağını belirlemiştik.
Şimdi gelelim ikinci enstrümana: kamu kuruluşlarına personel alımı!
Bu aletin ne denli yararlı (!) bir enstrüman olduğunu araştırmaya, bir soru sorarak başlanmalıdır: Bir kişinin yapabileceği bir işe iki kişilik işgücü verilse, bunun olası sonuçları ne olabilir ?
Bu soruya genellikle, ” çalışanlar daha az yorularak işlerini yaparlar ” şeklinde cevap verilebilirse de gerçek böyle değildir. Bir “kadro kalabalıklaşması” olan bu durumda doğabilecek muhtemel sonuçlar şunlardır:
-
İki çalışan da işin büyük bölümünü kendisinin yaptığını, bu mağduriyeti önlemenin yolunun ise daha az çalışmak olduğunu düşünerek daha az toplam iş yaparlar,
-
İki kişinin iş yapış biçimleri farklı olduğu için işin her parçası ayrı standartlarda yapılır,
-
İki kişi bir kişiden daha fazla sorun üretir. Yönetim bunları çözmek için bazen ilâve personel dahi çalıştırmak zorunda kalabilir,
-
Çalışma imkânını bulamayan kişiler, bu yarı çalışan-yarı boş kalan kişilere bakarak reaksiyoner olurlar ve kendilerine de bu imkânı tanıyabilecek olanları devreye sokmak için her yolu denerler,
-
Ücretin, yapılan işin karşılığı olması gerektiği ilkesi zedelenir, boş geçen zamana da (%50) ücret ödenir,
-
Yönetim, boş geçen zamanları değerlendirmek için ek işler yaratabilir. Bunların, kuruluşun asli fonksiyonları dışında işler olması ihtimali çok yüksektir.
-
İdare ise, yapılan toplam işin 1 kişilik işten dahi az olduğunu görür ve 2 kişiye, 1 kişilik ücretten dahi daha az bir ödenek ayırır,
-
Bu düşük ücretle ancak yetersiz nitelikli çalışanlar bulunabileceği için :
-
Zamanla, kuruluşun asli fonksiyonları hiç yapılamaz olur,
-
Asli fonksiyondan arta kalan zaman başka işlere ayrılmaya başlar ve o işler zamanla asli fonksiyon olur,
-
Yüksek ücretli kadrolar (genellikle yönetsel) için kıyasıya bir yarış başlar. Bu yarış dürüst kurallarla olamaz. Bu yarıştan yararlanmak isteyenler müdahalelerde bulunarak durumu daha da karıştırırlar.
Olabilecek olayların basit bir senaryosu dahi göstermektedir ki bir kamu yönetim düzenini bozmak için, çok az sayıda dahi kadro fazlası kişinin istihdamı yeterlidir.
Bugün ülkemiz kamu kuruluşlarının durumu budur ve Devlet çarkının işlemeyişinin, hattâ Milli güvenliğimizi tehdit eden unsurların seslerini yükseltmelerinin altında, kamunun asli fonksiyonlarını yapamazlığı yatmaktadır. Bunun da başlıca sebebi, “çok sayı-düşük ücret-düşük nitelik” ile özetlenebilecek kamu kadroları bulunmaktadır.
Görülmektedir ki yıllardır kullanılan iş yaratma araçlarından birisinin kullanımı, yerine getirilmesi ihmal edilmiş bir şarta bağlıdır; diğeri ise bir sosyal dinamitdir. İşte, iş kurma ortamı denilebilecek iklimin yaratılması bu açıdan önemlidir.
İŞ ORTAMI VE DİRLİK (III)
Hiç ayrım yapmadan, geçmiş idarelerin çoğunluğunca kullanıldığını ve de benimsenerek kullanıldığını; bu da yetmezmiş gibi bilimsel (!) icazetler yoluyla kullanıldığını söyleyebileceğimiz iki geleneksel istihdam yaratma aletine (yatırım yapmak ve kamuya personel almak) biraz yakın plandan geçen haftalar bakmaya çalışmıştım.
Bu hafta ise bu konuyu “peki ne yapılmalı ?” sorusuna, başlıklarıyla cevap vererek kapamak istiyorum.
Bu konuda ilk bilinmesi gereken, Devletin bu konuda “ne yapmaması gerektiği” dir.
Devletle yakın-uzak ilişkisi olanın 24 saat gözünden kaçmayacak bir yere büyük harflerle: “DEVLETİN BİZZAT YARATTIĞI HER 1 KİŞİLİK İSTİHDAM, EN AZ 10 İSTİHDAM FIRSATININ KAYBI DEMEKTİR” yazılması gerektiğidir. Hatta bunun Anayasa’nın dibacesine yazılmasını dahi düşünebilirim.
İkinci bilinecek, Devletin “ne yapması” gerektiğidir.
Bu da, girişimcilerin (bütün insanlar) önündeki engelleri asgariye indirmektir.
Dilimizde kavramlar yeterince tanımlanmadığı için, “engellerin kaldırılması” kavramı da, insanların başıbozuk davranışlarına izin vermek olarak anlaşılmaktadır.
Engellerin kaldırılması, büyük düşünür Hoca Nasreddin’in dediği “taşları bağlayıp, köpekleri salmak” değildir.
Yani bir girişimciye engel olabilecek davranışları uygulayabilecek bir diğer girişimciyi serbest bırakmak değildir.
Kısaca girişim özgürlüğü denilebilecek bu ilkeye göre, herkesin girişimcilik konusundaki özgürlüğünün sınırları, diğer girişimcilerin özgürlüklerinin sınırında bitmelidir.
Buna göre, uyanık bir kişinin dağlarımızın nefis havasını kutulayarak satıp vergi iadesi teşvikinden yararlanması, girişim özgürlüğü olmayıp diğer girişimcilerin özgürlüklerine tecavüzdür.
Çünkü böyle parlak bir ihracatın arkasından mutlaka, tüm ihracatın tek tek kontrolu gibi bir uygulama gelir ki bu, gereksiz yere dürüst girişimcileri cezalandırmak demektir.
Buna göre Devletin “yapması gereken”, girişim özgürlüklerinin zedelenmemesini sağlamaktır. (aslında, Devletin her alandaki görevi, o alandaki özgürlükleri korumaktan ibaret değil midir?)
Bu iki ilkenin belirlediği alan içinde iş yaratma nasıl olacaktır? İşte üçüncü ilke, bu sorunun cevabıdır.
İş yaratma, diğer bütün işler gibi profesyonel olarak yapılması gereken bir iştir.
Bu hareket noktasını bir iş fikri olarak alıp, parasını ve emeğini iş yaratmak için riske edebilecek girişimciler, iş lerin gerçek yaratıcılarıdır.
Gerçekte işlerin 1 temel kaynağı mevcuttur: O da insanların ihtiyaçlarıdır.
Büyük bilgisayar firması CDC’nin kurucusu William Norris’in, bu firmayı üzerine inşa ettiği sloganı şudur:
“Toplumun tatmin edilmemiş ihtiyaçları, yeni işlerin kaynağıdır”
Profesyonel istihdam yaratma firmalarının kullandıkları ilke de budur.
İş yaratma konusunda anlaşma yaptıkları tarafların* arzuladıkları çevre içindeki ihtiyaçları ortaya çıkarabilecek bir grup araç kullanmaktadırlar. (1986 yılında JCL-Job Creation Ltd, U.K. adlı bir profesyonel istihdam yaratma kuruluşu Türkiye’de çalışmıştı)
İşlerin kaynağında toplum ihtiyaçları vardır. Ancak bu, bir potansiyel enerji gibidir.
Tüm insanların ihtiyaçları vardır ve bu sonsuzdur.
Bu potansiyelin harekete geçip, gerçek iş’e dönüşebilmesi bir koşula bağlıdır: Kişilerin (girişimci), bu ihtiyaçları görebilmesine ve sonra da bu ihtiyaçları tatmin edebilecek becerilere sahip olmasına.
Bunların her ikisi de (görebilme ve yapabilme) aslında tek ad altında toplanabilir: Kişilerin Beceri Dokuları.
Kişilerin yalnız beceri dokularının iyi olmasının yeterli olamayacağı hemen görülebilir. Bu iş ortamı içinde dürüst hareket edebilecek ahlaki dokuya da sahip olmalıdırlar.
İşte bu nedenlerden dolayı da, zeka, bilgi-beceri, ahlak ve ruh sağlığından ibaret dörtlüye nitelik dokusu adını veriyoruz. Nitelik Dokusu, bir toplumun tek ve en güçlü kaynağıdır. Refahın da mutluluğun da kaynağı Nitelik Dokusudur.
Okurlarım, iş yaratabilmenin koşulları içinde sermayeyi saymadığımı düşünerek itiraz edebileceklerdir. Doğrudur. İş yaratmanın sermaye ile çok yakın bir ilişkisi vardır ve şöyledir:
“Bir girişimcinin başarısızlığı, sağlayabildiği finansman arttıkça artar!”
Bir Murphy kuralına benzeyen bu ifadenin ne denli doğru olduğunu, bir işin kurulup yaşaması için gereken unsurları zarar ederek (ya da batarak) öğrenmiş girişimciler çok iyi anlayacaklardır.
Bir iş tabii ki parasız yapılamaz. Ama, parayı tek şart olarak görüp, diğer şartları ihmal edenler öğrenmişlerdir ki para, iki tarafı keskin bir kılıçtır.
Diğer gerekler yerine getirilmemişse para, girişimcinin batmasını hızlandıran bir unsur olmaktadır.
İş yapmayı, yalnız para temin etmek sananları batmaktan koruyan, onların para temininde karşılaştıkları güçlüklerdir.
Sonuç olarak, iş ortamı denilebilecek iklimi yaratıp korumak ve onu bozabilecek çok sayıdaki faktörü elimine etmek, Devletin tek yapması gereken dir. Bu yapılamadığı takdirde, ne ekonomik ve ne de sosyal dirlik sağlanamaz. Hoşça kalınız.
-
-
Nis 16 2012 «MİSYON»: BİR ŞEYİN VAR OLMA NEDENİ !
«MİSYON»: BİR ŞEYİN VAR OLMA NEDENİ !
İster ticari, ister gönüllü, isterse siyasi bir kurumun niçin var olduğu ya da var edilmek istendiğini belirten “misyon ifadesi” acaba ne denli önemlidir ?
Bir anket yapılıp “çok önemli” den “hiç önemsiz” e kadar çoktan seçme şansı verilse, herhalde alınacak yanıtların %99’u, “misyon ifadesi çok önemlidir” gibisinden olurdu.
Böyle yapmayıp da, her kurumun kendi misyonunu belirlemek ve bunu tüm ilgililere – yalnız çalışanlar değil tüm taraflara – yaygınlaştırmak yolunda ne kadar süre ya da çaba harcadığı araştırılsa bu defa da tam aksine bir sonuç elde edilir ve % 1 `ler civarında bir süre veya çaba harcandığı ortaya çıkardı.
Son yıllarda şirketlerin vizyon ve misyon’larını saptamak amacıyla çalışmalar yaptığı gözleniyor.
Acaba bir «misyon»a ilişkin ifade nasıl geliştirilmelidir ? Daha da öncelikli bir soru olarak, “bunu kim geliştirmelidir?”.. Acaba bir danışman firma mı yoksa ortak akla dayalı olarak birlikte mi ?
Ama bundan da öncelikli bir soru, misyon’un yani varlık sebebi’nin tanımlanmasının “niçin” bu denli gerekli olduğudur.
Herhangi bir işe kalkışırken, o işe ait “misyon”un ne olduğunu bu denli az sorgulayışımızın başlıca nedeni, bir şeyin “ne için var olduğu” ile var olan birşeyin “nelere yarayabileceği” gibi tamamen farklı iki kavramın aynı sayılmasıdır. Aynı sayılma nedeni de, birinci sorunun yanıtlanmasının ikinciye göre çok zor oluşudur.
“Bir bardak niçin vardır?” ile, “bir bardak ne işlere yarar?” sorularının cevapları tamamen farklıdır.
“Ben şu işi niçin yapıyorum?” sorusuna cevap aramak yerine, “ben bu işi yapsam, acaba ne gibi yararlar sağlar?” sorusuna hemencik verilebilecek yüzlerce yanıtla rahatlayıp, yaptığı işin esas nedenini (misyonunu) bir kenara bırakmak çok kolay değil midir ?
Buradan kolayca çıkarılabilecek pratik bir yöntem, herhangi bir işe başlandığında şu sorunun sorulmasıdır.
“Ben bunu çok iyi bildiğim bir nedenle mi, yoksa sağlayabileceği bir veya daha çok yarar uğruna mı yapıyorum?”
Bu sorunun yanıtı çoğu zaman ikincisidir ve yaptığı işin nedeni ni iyi bildiğini söyleyenler dahi büyük olasılıkla o şeyin sağlıyacağı en önemli bir veya birkaç yarara dayanmaktadırlar.
“Biz bunu niye yapıyoruz?” sorusuna inatla yanıt aramak ve bu zorlu uğraş sırasında boyuna karşımıza çıkıp aklımızı çelmeye, artık daha fazla aramanın yersiz olduğuna bizi kandırmaya çalışan “yaparsan filan faydaları olur” yanıtlarına ısrarla direnmek, gelişmişlik ve gelişmemişlik arasındaki sert çizgiyi oluşturur.
Bir sorunun cevabının bulunamayışının insanları deliliğe götürdüğü söylenir.
Belki de coğu insan ya bu korkudan ya da kolayına geldiğinden, “bunu niçin yapıyorum?” sorusundan kaçıp, ilk akla gelebilecek “bunun ne yararı vardır?” a sığınmaktadır.
Çeşitli girişimlere, hatta başarıya erişmiş girişimlere bakıldığında çoğunun, varlık nedeni (misyon) sahibi olmadığı, ama yararlarından bir veya birkaçının varlık nedeni sayıldığı görülecektir.
Varlık nedeni sorgulamasında kullanılabilecek bir diğer yöntem “kısa ifade”dir. Misyon ifadesi ne denli uzun olursa, “bu niçin yapılıyor?”a yanıtmış “gibi” sayılabilecek birçok söze rastlanabilir. Buna göre, misyon ifadesini 10-15 sözcükle sınırlamak, sonra da bunu olabildiğince azaltmaya çalışmak geçerli bir yaklaşımdır.
«MİSYON» : NASIL BELİRLENMELİ?
Bir şeyin niçin yapıldığı, ya da o şeyin varlık nedeni olarak bilinen “misyon”, çeşitli “durum”lara tercüme edilebilir.
Bir şirket, dernek ya da vakfın niçin var olduğu, bir projenin niçin benimsenip yapıldığı, iki kişinin niçin evlendikleri, alış-veriş sırasında bir şeyin niçin satın alındığı, bir kişiyle niçin kavga edildiği, okullara niçin gidildiği, yabancı dilin niçin öğrenildiği, ay tutulmasının eğitim müfredatında niçin bulunduğu ve daha onlarcası hep aynı kökten türetilebilir.
Bunlara kolayca yanıt vermek için, akla gelen önemli yararlarının sayıp dökülmesi genellikle benimsenen yoldur. Bir şirket kar etmek, dernek ise topluma hizmet için kurulur. Okula, kendine ve topluma yararlı bir kişi olmak için gidilirken, yabancı dil ise yabancılarla anlaşabilmek ve ana dilinde konuşurken araya katıp hava yapmak için öğrenilir.
Bir şeyi yapanın o şeyi yapması için en az bir dürtüsü mutlaka vardır. Bu bazen hesaplı kitaplı, bazen de yürekten gelme dürtü(ler) olabilir. Kaynağı her ne olursa olsun, o şeyin varlık nedeni bu dürtü(ler)dir.
Bununla beraber misyon, yalnızca akıl ve/ya yürekten doğma bir dürtü değil, “süregiden bir dürtü”dür ve bu, birinciden tamamen farklı sonuçlar üretecektir.
Herhangi bir nedenle doğmuş olan bir dürtü, kişiyi bir yönde bir girişimde bulunmaya itebilir. Örneğin, soğuk bir kış günü uzun süre otobüs bekleyen bir kişi, bir otomobil almaya niyetlenebilir. Ama bu niyetine aksi yönde bazı fakörler aklına gelerek kararsızlığa düşebilir. İşte bu noktadan sonra genelde düşülen tuzak, araba almanın yararlarını hesaba katarak, karar terazisinin hafif gelen kefesini ağırlaştırmaya çalışmaktır. Sonuçta alınan arabanın “varlık nedeni” artık tek ve güçlü bir neden değil, bir bileşik etkidir.
Bu bileşik etki altında araba satın alan kişi her an için, o bileşik etkiyi oluşturan parçalardan birisinin etkisi altında kalacaktır.
Çünkü bileşik etki soyuttur ve kişi onu ancak aklıyla kavrayabilir, ama somut olarak yaşayamaz.
Araba satın alma girişimini başlatan ama tek başına yeterli olmayan “kötü hava koşullarından korunma” dürtüsünün yanısıra, hafta sonlarında ailesiyle pikniğe gitme, yaz tatillerinde uzağa seyahat edebilme, aileyi birleştiren bir bağlaç elde etme gibi bileşenlerin her biri, zaman içinde ön plana çıkar ve bir süre için “varlık nedeni” gibi olur. Ama bunların hiçbiri süregitmez, zaman içinde boyuna ön plana çıkar ve sonra da geriye düşerler. Hatta zaman zaman bunlardan hiçbirisinin egemen olmadığı ya da bambaşka dürtülerin söz konusu olduğu da bir gerçektir.
Bu kişiye, dışarıdan bir kişinin soracağı “bu arabayı niçin satın aldın?” sorusuna verebileceği o kadar çok ve mantıklı neden vardır ki hiç kimse bu arabanın varlık nedeni belli değildir diyemez.
Şurası bir gerçektir ki, bu türlü bir “girişime karar verme” yaklaşımı insanı derin düşünme sıkıntısından kurtarır ve yaşam içinde pratiklik sağlar. Derin derin düşünmek, tartışmak, aramak, tatmin olmamak gibi sıkıntılar yerine, hızla karar veren ve hemen eyleme geçen bir kişilik ortaya çıkar.
Japonların, bir girişimde bulunmadan önce ne denli ince eleyip sık dokudukları, ama karar verdikten sonraki inanılmaz hızları, bu yaklaşım karşısında pek anlamsız kalmaktadır.
Bir otomobil satın alırken, tek ve etkisini daima sürdürebilecek bir dürtü aramak belki pek anlamlı sayılmayabilir. Ama bu “girişimde bulunma” modeli başka alanlarda da kullanılmaya başlanırsa sakıncalar daha belirginleşir. Örneğin aynı yöntemle evlenmeye karar veren ve ilk dürtüsü “seni pek beğendim” olan bir kişi, karşısındakinin beğenilecek yanları azalır ya da alışılırsa büyük bir olasılıkla boşanacak ya da en azından ilk günlerdeki bağlılığını sürdüremeyecektir.
Misyonu, “varlık nedeni” olarak değil “süregiden varlık nedeni” olarak tanımlamak gerekir. Misyon, herhangi bir girişimi, yönlendiği amaçtan saptırabilecek sayısız etkiler karşısında onu daima rotada tutabilecek güçte bir dürtü varsa söz konusudur. Aksi halde misyondan söz etmemek gerekir.
Peki bu, bir girişimin misyonunun hiç değişmeyeceği, koşullarda bir değişiklik olduğunda ya da eksik ya da yanlış tanımlandığı anlaşıldığında da değiştirilmeyeceği anlamına mı gelmektedir?
Katiyetle hayır. Aksine, misyon her an göz önünde revizyona hazır bulundurulmalı, kişinin tüm çabasını yönlendirdiği bu “varlık nedeni”nin, soğuktan üşümekten ya da gençlik heveslerinden doğan bir gelgeç hevesin sonucu mu, yoksa çok güçlü bir nedenden dolayı mı edinildiğinden sürekli kuşkulanılmalıdır. Bu kuşku, girişim gücünü zayıflatan değil, tam aksine onu her an canlı tutan bir kuşkudur.
İşte, bu sürekli kuşku ve ona dayalı gözden geçirmelerin sonunda misyonun fazla değişmeden yerinde kalabilmesi, kişinin geleceğin koşullarını, eğilimlerini, tehdit ve fırsatlarını ne denli sezip akıl edebildiği ve bütün bunlara göre uzaktaki bir noktayı kestirebildiği ile ilgilidir. Bu da “vizyon” denilen kavramdır ve misyon ile böyle bir bağlantısı vardır.
Misyon, vizyona bağlanmış gergin bir çelik halata tutunarak, bizi bu halattan koparmaya çalışabilen sayısız etkilerle mücadele için yaratıcı önlemler alıp çaba harcayarak ilerlemeye benzetilebilir.
Misyon, bir girişimde bulunmadan önce belirlenmelidir. Ama bu, herhangi bir dürtüyle başlamış bir girişimin artık misyon edinemeyeceği anlamına gelmez. Hatta belki, birçok deneyim edindikten, ilk dürtülerin geçici etkileri ortadan kalktıktan sonra edinmek daha avantajlı da olabilir. Ama ne olursa olsun, misyon belirlendikten sonra, tüm çabaların yönü onu gerçekleştirmek yolunda olmalıdır.
-
Nis 16 2012 Sorgulanamazlık (ezber[1]) ve Terör Mücadeleleri !
Sorgulanamazlık (ezber[1]) ve Terör Mücadeleleri !
Toplumlar varoldukça, tıynetlerindeki “daha fazlaya daha kolayca sahip olma” güdüsü varoldukça, hangi kılık altında olursa olsun, terör -bir yaptırım aracı olarak- daima var olacaktır.
Dünyadaki toplumları, “terörü kullananlar” ve “kendisine karşı terör kullanılanlar” olarak ikiye ayırmak yanlış olmaz. Terörü kullanan‘ların hemen daima gelişmiş, kendisine karşı terör uygulananlar‘ın ise gelişmemiş (kibarca gelişmekte olan) toplumlar olması da net bir karakteristik olarak görünüyor.
Terörü operasyonel olarak uygulayan kadrolar ise daima “kendisine karşı terör uygulanan” toplumların içinden çıkarılmakta, terörü kullananlar ise halklarını bu beladan uzak tutup sadece stratejik -bazen de lojistik- yönetim(!) sağlamaktadır.
Halen Afganistan, Pakistan, Bangladeş, Irak, Filistin, Türkiye gibi ülkelerle İrlanda, İspanya gibi toplumlarda, “terör kullanan ülkeler“in etkililik düzeyleri çok farklı ise de, terör açısından en önemli karakteristikleri ortaktır. O da, terör uygulayanların zihinsel yapılarındaki “sorgulanamazlık” öğesidir.
Kritik nokta burasıdır..
İster etnik, ister dini, ister siyasal herhangi bir ideoloji olsun, herhangi birisini esas alan bir terör hareketi, o hareketi sorgulamadan benimseyen insanlar olmaksızın oluşturulamaz. Zihinsel yapısı sorgulamaya dayalı kişiler, sürü halinde hareket edemezler.
Sorgulayan ve sorgulamayan insanlar arasındaki bu asimetri, terörle mücadele açısından bir dezavantajdır. Kendini, yaşadığı toprağı, özgürlüğünü, bağımsızlığını korumak isteyen kişiler, bunlardan herhangi birisini terör yoluyla yok etmek isteyen insanlara karşı daima zafiyettedirler. Çünkü mücadelenin her anında, olası hareketlerinin sonuçlarını sorgularlar ve çoğu zaman şiddet kullanma konusunda çekinik kalırlar. Sorgulamayanlar ise bu konuda son derece kararlıdırlar.
Sorgulanamazlık aynı zamanda demokrasi iklimini yokeder..
Sorulamaya kapalı, kendini koşillandırılmaya açmış kişilerin rahatça yaşayabilecekleri tek rejim türü otokratik rejimlerdir. Sadece söylenenleri yapan, söylenenlere inanan, doğru-iyi-güzellerin tek olduğuna, akıl yolunun bir olduğuna inandırılmış kişilerin ihtiyacı mutlak ve tek doğrulardır. Demokrasinin yeşeremeyeceği ortam da tam olarak budur.
Sorgulanamazlık varsa bilim de yoktur..
Eğer bilimi tek sözcükle tanımlamak gerekse “yanlışlanabilirlik” denilebilir. Yanlışlama ise ancak sorgulama ile mümkündür. Sorgulamanın bırakacağı boşluğu hurafeler doldurur.
O halde!
Dünyayı içinde yaşayanlara zehir eden, insanların konuşa konuşa uzlaşmalarını imkansız kılan sorgulanamazlıkla mücadele niçin bu denli zayıftır?
Gelişmiş ülekelerin sorgulanamazlıkla küresel ölçekte mücadele etmeyip sadece kendi halklarını eleştirel düşünce (critical thinking) temelinde eğitmeleri anlaşılabilir bir olgudur. İhtiyaç duydukları değerleri toplumlarına transfer edebilmeleri ancak, o değerlere sahip olan toplumların iç enerjilerini kendi iç çatışmalarına harcamalarına, böylece sahip oldukları kaynakları koruma güçlerinin -sorun çözme kabiliyetleri- düşük düzeyde kalmasına bağlıdır.
Ayrıca da, çeşitli değerlere sahip toplumların, kendi iç enerjilerini terör mücadelesiyle harcarlarken -ister istemez- ihraç edecekleri terör faaliyetleri, bu ükelere karşı kullanılabilecek kozlara dönüştürme imkanları da sağlar. Bir taşla kuş katliamı denilen olgu!
Sonuç..
Terör mücadelesinde kısa, orta ve uzun vadeli önlemler bütününde, kesinlikle ihmal edilmemesi gereken önlem, terör örgütlerinin vazgeçilemez malzemesi olan “sorgulamaya kapalı zihinsel yapıya sahip insan” malzemesini kullanılamaz hale getirmektir.
Bu nasıl yapılabilir?
Bu önlem ancak toplumun tüm kesim ve kurumlarının ortak çabasıyla hayata geçirilebilir.
Seyirci öyle istiyor afyonuyla birkaç kuruş daha kazanıp şöhretini -dolayısıyla rahatını- sürdürmek isteyen medya sınıfı (reklamvereni, senaristi, oyuncusu, kanal sahibi, yöneticisi vs) başta olmak üzere tüm kurumları..
Programlarına sorgulanamazlıkla ilgili tek cümle almamış, ama vatanı kurtarmaya(!) soyunmuş siyasi partileri..
Sabahlara kadar mikro siyaset dedikodularıyla kafa şişiren kadrolu yazar-çizer-konuşur taifesi..
Küresel politik falcılar gibi desteksiz -ama şişik egolu- zaman hırsızları..
Ve tüm kitap bilgilerini genç beyinlere ezberletmeye çalışan kadrolar..
Bütünü oluşturan bu parçalar sorgulanamazlığın tehlikelerini idrak edip doğrularından kopabilirler mi?
Bilinmez. Eğer bir idrak mucizesi gerçekleşirse niye olmasın.
Ya da niye olsun!
14 Şubat 12 Salı
-
Nis 16 2012 TEKRARSIZ ÖĞRENME
TEKRARSIZ ÖĞRENME
Geleneksel eğitimi en iyi betimleyecek üç kavram aransa herhalde bunlar “öğretme”, “tekrar yoluyla belletme” ve “ezber” olurdu. Bu yazıda bu kavramlardan ilk ikisi üzerinde durulacak, bunlara alternatifler önerilecektir.
Öğretme: Öğrenme Enerjisini Gözardı Eden Yöntem!
İnsanoğluna çeşitli şekillerde bakılabilir. Bunlardan birisi de onu bir dizi enerjinin toplamı olarak görmektir. Cinsel enerji, fiziki enerji, düşünsel enerji ve öğrenme enerjisi bunların en önemlileridir.
Bu enerjilerin her biri kısmen diğerine dönüşebilir, ama bu dönüşüm çoğu zaman kimi sorunları da beraberinde getirir. Örneğin uygun biçimde kullanıl(a)mayan cinsel enerji diğer enerji türlerine dönüşür ama geride bir takım ruhsal sorunlar bırakarak. Benzer şekilde kullanılmayan fiziki enerji de düşünsel veya diğer tip enerjilere dönüşebilir, ama yarattığı vakum içinde sorunlar ürer.
Aslolan her enerji türünün, birbirinden aşırı alış-veriş yapmaksızın yerli yerinde kullanılması, kullanılmayan türlerin sorunlar doğurmasına fırsat yaratılmamasıdır.
Pratikte, ortalama yaşam süren insanlar normal olarak bütün enerji türlerini bir ölçüde kullanırlar. Kullanılmayan miktarlar ise ölçüsü oranında sorunlara yol açar.
Ancak bu enerji türleri arasında bir tanesi, ilk çocukluk çağlarından sonra giderek daha az kullanılmaya başlanır. Bu “öğrenme enerjisi” dir.
İnsan -ve bütün canlıların- doğasının şaşmaz bir gereği olarak ve milyarlarca yıl süren bir evrimle gelişmiş bulunan “öğrenme” yetisi, bu yetinin kullanılabilmesini teminen yine doğa tarafından enerjilendirilmiştir.
Çocuk, dünyaya gözünü açtığı andan itibaren -belki de daha önce -, doğal olarak hissetiği, sonralarda duyuları ile algıladığı ve daha sonra da aklıyla kavradığı ihtiyaçlarını, öğrenme yetisi ve onu besleyen enerji yoluyla “öğrenir”.
Çocuğun bebeklik ve ilk çocukluk çağlarındaki öğrenme “oyun” yoluyla olur.
Bebek ve çocuk, oyunu çevresindeki eşyaları kullanarak bir tasarımcı becerisiyle tasarımlar. Tasarımlanan bu süreç, çevredeki imkanlar, ihtiyaçlar ve çocuğun öğrenme profili arasındaki optimal çözümdür. Bebek ya da çocuk bu süreci yaşarken bunu zevkle yapar. Oyun oynayan çocuğun dünyadan koptuğu, başka bir alemde yaşadığı sanılabilir. Bu sürpiz değildir. Çünkü, ihtiyaçlarına karşı azami tatmini almaktadır.
Bu optimal süreç, ilkokulun ilk 1-2 sınıfından başlayarak bozulmaya başlar.
Çocuğun gerçek ihtiyaçlarının oyun yoluyla ve bizzat kendisince öğrenilmesinin yerini, müfredatta belirtilen ve çoğu, çocuğun ileride gereksineceği düşünülen “varsayılmış ihtiyaçlar”ın öğretmen tarafından öğretilmesi almaya başlar. Süreçteki bu değişim sınıflar ilerledikçe hızlanır ve lise sıralarına gelindiğinde “oyun” ve “öğrenme” tamamen dışlanır. Artık “öğretme” tam olarak egemen olmuştur.
“Öğretme”, Peki Nasıl ?
Bilinen öğretme yöntemlerinin hepsi, bellekte tutmaya dayalıdır. Öğrenci bazen zorlanarak bazen motive edilerek öğretilmek istenilenleri bellemeye yönlendirilir.
Tekerlemeler yoluyla hatırlayarak belleme, anahtar sözcüklerin bellenip onların çağrışımlarıyla bütünün bellenmesi, benzerlerin bellenmesi yoluyla bütünün bellenmesi gibi belleme türlerinin hepsi, beynin koşullanmaya açıklığından yararlanır.
Koşullandırmaya dayalı eğitimin babası sayılabilecek olan B.F. Skinner, hayvanlar üzerinde yaptığı deneylerin insanlara da uygulanabileceğini göstermiştir. Bugünkü eğitim sistemlerinin temeli, işte bu hayvan deneylerine dayanmaktadır.
İlk ve orta öğrenimde, hatta yüksek öğrenimde sıkça başvurulan “örnek problemler çözerek benzetme yapabilme becerisi kazanma” yöntemi, tekrar yoluyla belleme’ye en tipik örnektir.
İhtiyaçların, kişinin kendince öğrenilmesi ise tamamen farklı bir süreçtir ve koşullanmayla ilgili değildir.
Niçin “Öğretme”?
Birkaç neden birlikte vardır: Devletin, kendi ideolojisine uygun vatandaş yetiştirme arzusu nedenlerden birisidir. Halbuki, ihtiyaçlarının gerektirdiği bilgi becerileri edinmeyi öğrenmiş, bunu zevkle yapabilen ve dolayısıyla sorunlarını bilgi ve beceriyle çözebilen insanların, başka olumlu özelliklerinin yanısıra aynı zamanda iyi vatandaşlar da olacaklarının idrak edilebilmesi gerekirdi.
Bir diğer neden, eğitim kadrolarına, öğrenme ortamı hazırlama gibi nisbeten güç bir görevi yerine getirebilecek formasyonun kazandırılmasındaki yetersizliklerdir.
Eğitim yöntemi konusunda herhangi bir seçim hakkı bulunmayan milyonlarca çocuk ve gence merkezi biçimde belirlenmiş müfredatı “öğretme”nin vermiş olabileceği egemenlik duygusu ise bir başka olası nedendir.
Çocukların öğrenme konusundaki doğal yeteneklerinin farkında olmama ise en önemli nedenlerden birisidir. Bunun altında ise “öğretme” esaslı eğitimle yetişmiş erişkinlerin kendilerini değerlendirirken saptadıkları yetersizliğin çocuklarda da var olduğunu varsaymaları bulunmaktadır. Biz beceremiyorsak çocuklar da beceremez!
Nihayet bir diğer neden, bir toplumsal histeri haline gelmiş bulunan sınav başarısı için öğrenmenin değil, sorulan sorulara yanıt verebilmenin önem kazanmasıdır. Böyle bir hedef altında öğrenmek için zaman yoktur. Tüm zaman, olabildiğince çok olası yanıtı bellemek için kullanılmalıdır.
Sıfır Tekrarlı Öğrenme (zero trial learning) !
Kişinin ihtiyaç duyduğu bir bilgi, herhangi bir tekrara gerek kalmaksızın bir defada öğrenilir. Kişi, öğrenme profiline en uygun biçimde bu bilgiyi alıp derhal içselleştirir.
Küçük çocukların oyunları incelendiğinde, o amaçsız ve zaman zaman komik görünüşlü hareketlerin her birisinin, belirli bir eğitsel hedefe yönelik çok anlamlı ve akılcı deneyler olduğu görülecektir.
Bir defada öğrenme erişkinler için de geçerledir. Hoşa giden bir fıkra, bir çizgi roman, ilginç bir olay tekrara gerek kalmadan öğrenilir.
Kişinin ihtiyaç duyduğu bilgilerin yanısıra ihtiyaç duyduğu beceriler de sıfır tekrarla öğrenilir. Ancak, bunların hareket merkezine kaydedilmesi ve böylece düşünülmeden yapılabilmesi için, kişi kendi iradesiyle bazı tekrarlar yapar ve beceriyi içselleştirir.
İhtiyaçların Farkına Varabilme : Bir Başka İhtiyaç !
Kişinin herhangi bir dış hatırlatmaya gerek kalmadan farkında olduğu ihtiyaçlarının yanısıra, içinde bulunduğu fiziki ve sosyal çevrenin gerektirdiği ve normal olarak kişinin ihtiyaçlar envanterinde yer almayan bazı Bilgi – Beceri – Tutum ve Davranış‘lar da (Knowledge – Skill – Aptitude -Behavior) olacaktır. İçinde yaşanılan zaman ve sosyal çevre, bu tür ihtiyaçların yoğun olarak ortaya çıkmasına neden olmaktadır.
Bu noktada yapılması gereken, “ihtiyaçlara yönelik öğrenme”den vazgeçerek “kişinin bilmesi gerektiğine karar verilenleri öğretmek” değildir. Aksine, aynı yöntemi korumak ve bu defa, kişinin ihtiyaç envanterinde bulunmayan ihtiyaçları, o envantere dahil etmeye çalışmak gerekir.
Bunun yolu, kişinin var olan ihtiyaç (ilgi) alanları ile, henüz algılan(a)mayan ihtiyaç alanlarını ustaca birbirine bağlayabilecek “senaryo”lar oluşturmaktır. Böylelikle, “ihtiyaçlara yönelik öğrenme” yönteminin avantajlarından yararlanmaya devam edilebilir.
“Tekrar Yoluyla Belletme” Nasıl İnsan Tipleri Yaratır?
Bir bilgi ya da becerinin bir defada öğrenilememesi, aslında eğitimciler için değerli bir göstergedir. Bu, ya öğretilmek istenilenin ilgi envanterine dahil edilemediğini ya da kişinin öğrenme profiline uymayan yöntemler kullanılmakta olduğunun bir işaretidir.
Ama ne yazık ki bu işaretler doğru yorumlanmaz ve tekrar yoluyla belletme yolunda israr edilir.
Bugün tekrar yoluyla belletme, eğitim sistemimizin bir normu haline gelmiştir.
“S-R Psikologları” adı verilen ekol, öğrenmenin tedrici olduğunu, her tekrarın beyinde açılan izin daha derinleşmesini sağladığını savunmaktadır. Buna karşın “Gestalt Psikologları” ekolü ise öğrenmenin bir defada ve “birdenbire” meydana geldiğine inanmaktadır. Wolfgang Köhler’in maymunlar üzerinde yaptığı deneyler bu ikinci savı doğrulamaktadır.
Gestalt ekolünden Max Wertheimer, bir klasik sayılabilecek olan Productive Thinking (Üretken Düşünme) kitabında, bir kişinin öğrenebilmesi için, bilginin iç yapısını (pattern) anlaması gerektiğini söylemektedir.
25 yıldan bu yana çatışan bu iki görüş aynı anda doğru olabilir. Gerek beynin sol yarısına dayalı “tekrar” yöntemi, gerek sağ yarıya dayalı “bir defada öğrenme” olsun, her ikisi de sonunda dış görünüş itibariyle benzer sonuçları üretmektedirler.
Gerçekte ise fark büyüktür: Bir defada öğrenme yöntemiyle bilgi derhal içselleştirilmekte, yani mevcut bilgilerle ilişkilendirilmektedir. Tekrar yönteminde ise ilişkilendirme olmamakta, yalnızca, beyinde nöronlar arasında oluşan bağlardan ibaret bir yalıtılmış bilgi adacığı meydana gelmektedir.
Tekrara dayalı belleme ile yetişen bir kişinin diğer yöntemle yetişen bir kişiden başlıca farkı, öğrenmeye karşı duyduğu tepkidir. Böyle bir kişi öğrenmekten zevk almaz. Dolayısıyla bellemiş olduklarına sıkı sıkıya sarılır. Öğrenmeyi gerektiren her durum, yani her değişim onun için bir işkence kaynağıdır.
Tekrara dayalı belleme ile yetişen kişinin bilgilerinin kaynağı “yürektenlik” (ezber) dir. Önüne çıkan tüm sorunların yanıtlarını bulabileceği belleme kalıpları peşindedir.
Bu tür eğitim almış kişilerin temel özelliklerinden birisi de dayatmacı oluşları, uzlaşma yetilerini kaybetmiş oluşlarıdır. Tekrara dayalı belletme’nin dayatmacı niteliği, ne denli iyi eğitim almış olurlarsa olsunlar kişilerde zorbalık eğilimleri yaratmaktadır.
Toplumumuzdaki çeşitli sosyal kesimler arasındaki çatışma olgusunun nedenlerinden birisinin de, tekrara dayalı belleme’nin bir yan ürünü olan dayatmacılık olduğu söylenebilir.
Çözüm
Yalnız bu sorun için değil tüm sorunların çözümleri için değişmez bir ilk adım vardır: Sorunun varlığını kabul etmek!
Bu yazıda öne sürülen eleştirilerin yöneltildiği birçok eğitimci, eleştirilerin bütünüyle doğru olduğunu, ancak kendi okullarında “tekrara dayalı belletme”, “ezber”, “öğretme” gibi kavramların söz konusu olmadığını ileri sürmektedirler. İşin daha da ilginç yanı, belletme, ezber ve öğretme’nin en yaygın olduğu kurumlar, bunların varlığına en şiddetle karşı çıkanlardır. Mevcut koşullar (müfredat, veli beklentileri, merkezi sınavlar, çocukların ön yetişmeleri vb) altında burada ileri sürülen yaklaşımları uygulamakta bazı sorunlar olacağı doğaldır. Ancak, öğretme ve belletme yöntemlerinin doğrudan ve dolaylı maliyetleri dikkate alındığında, bu sorunların aşılmasının bir seçenek değil bir zorunluk olduğu görülecektir.
Öğrenci Merkezli Eğitim, müfredattaki eğitsel hedeflerin, çocukların ilgi alanlarıyla ilişkisini kurabilecek birer senaryo ya da proje içinde işlenmesidir. Çıkış noktası budur. Bu tür bir yaklaşımda iki sorun birden çözümlenmektedir. Hem öğretme yerine öğrenme geçmekte, hem de eğitsel hedefler çocukların ilgi alanları içine getirilebildiği için tekrara dayalı belleme ortadan kalkmaktadır.
Öğrenci Merkezli Eğitim ve Sıfır Tekrarlı Öğrenme, eğitimcilerimizin ikibinli yıllardaki hedefi olmalıdır.
Çarşamba 23 Nisan 1997
-
Nis 16 2012 Sorgulanamazlık(ezber) için elle tutulur örnekler..
Sorgulanamazlık (ezber) için elle tutulur örnekler..
Bugüne kadar, sorgulamaya kapalılık (sorgulanamazlık, Farsça ezber) konusunda yazıp çizilenlere geriye dönüp bakıldığında ilginç bir şey görünüyor: Ezber’in yol açtığı olumsuzluklar konusunda çeşitli örnekler, çözümlemeler verilirken daima, o yazıları okuyanların zihinlerinde “ezber olmasaydı nasıl olurdu?” sorusunun net cevaplarının bulunduğu -ve bunun bulunmasının da çok doğal sayılmak gerektiği- varsayılmış.
Örneğin, öğretmenler -çoğu zaman acı acı- ezber yaptırdıkları için eleştirilirken, şöyle bir soru’nun cevabını bildikleri varsayılmış: “Peki ezber yerine sorgulama yapalım da neyi nasıl sorgulayacağız?”
Rastladığımız birkaç olay, sadece öğretmenlerin değil birçok kimsede bu konuda bir zihinsel netlik bulunmadığını gösteriyor. Hal böyle olunca da, hemen herkesin ağzında “sorgulamaya dayalı düşünme biçimi” diye bir ifade kalıbı yerleşiyor, ama neyin-nasıl sorgulanacağı da belli olmuyor. İşin tuhafı kimse de çıkıp, bu hemen herkesin fikir birliği içinde olduğu sorgulamaya dayalı düşünme biçimi neyi-nasıl sorgulayacak? diye sormuyor; belki de sorgulama sözcüğü polis ve ilintili kavramları çağrıştırdığı için korkup soramıyor. Diğer bir deyişle sorgulamayı sorgulayamıyor!
X konusundaki ezber sorgulansaydı neler sorulurdu ve de sorulunca ne olurdu?
Aşağıda, rastgele seçilmiş kimi ezber kavramlar, yol açtığı olumsuzluklar, sorgulanma mümkün olabilseydi sorulabilecek sorular ve nihayet o durumda ortaya çıkabilecek olumluluklar örnekleniyor.
Sorgulanmamış (ezber) kalıplar
Sorgulansaydı..
Kalıp
Olumsuz sonuçları
Neler sorulabilirdi?
Olumlu sonuçlar neler olurdu?
Demokrasi, hak ve özgürlükler içinden seçilmiş ezberler…
Demokrasi (D) en iyi rejimdir, aksi savunulamaz.
Tüm kurumların işleyişi demokratik ilkelere uygun olmalıdır.–
Genellikle
“seçim ” kavramıyla özdeş ve
seçmenlere herhangi bir sorumluluk yüklemeyen, bir düzen olarak anlaşılıyor.–
Cumhuriyet
ve D farkı
belirsizleşiyor.–
D’nin
eleştirilemez bir idare biçimi olduğu yaygın kanısı, sistemi geliştirici
soruların sorulmasını tabu kılar.–
D tüm
koşullar altında (örn. savaşta, kaos durumlarında, ortalama eğitim düzeyinin
yetersiz olduğu hallerde gibi) en iyi rejim midir? Evet ise niçin, hayır ise
başka seçenek(ler) var mıdır, olabilir mi?–
Her şeyin
bir kalitesi söz konusu ise demokrasinin
de kalitesi var
mıdır? Tek tip midir yoksa çeşitleri mi vardır? Bunu ölçülendirebilecek
göstergeler var mıdır?–
İnsan nitelik dokusu ile D kalitesi arasındaki ilişki nasıldır?–
D’nin de
tüm sorun çözme araçları gibi uygulanabilirlik sınırları ve koşulları olduğu,
o sınırların dışına çıkıldığında sorun çözen değil sorun üreten bir araç
haline geldiği anlaşılır ve uygun koşulların yaratılmasına daha çok dikkat
edilirdi. Böylece, her on yılda bir -bir şekilde- kesintiye uğramasının önüne
geçilebilirdi.–
M.Ö. 6ncı
yy’a kadar giden (antik Yunan) D uygulamalarının, binlerce yıllık
uygulamalarla evrensel normlara kavuştuğu; buna rağmen hala tek tip D’den söz
edilemediği; D kalitesinin değerlendirilmesinde vazgeçilmez ölçütlerin
başında “özgürlüklerin sınırlarının
başkalarının başka özgürlüklerinin sınırları olduğu” ilkesinin geldiği
anlaşılabilirdi.–
Zihinsel yetkinlik, bilgi-beceri
yetkinliği, ruhsal sağlık ve ahlaki (evrensel) normların bütünü olarak anlaşılan insan niteliği yetersiz
olduğund, D’nin işlemeyeceği anlaşılırdı. Bu durumda, D’yi korumanın ancak
insan nitelik dokusunu geliştirmekle mümkün olabileceği ortaya çıkardı.“Hak ve özgürlükler” deyimi
Sorumluluklarla dengelenmemiş hak ve özgürlüklerle,
sürdürülebilir bir yönetim sistemi oluşturulamaz.–
Sorulabilecek
en basit soru, “bu değirmenin suyu
nereden gelecek?”tir.–
Bu
sorulduğunda yurttaşların ne gibi sorumlulukları bulunduğu konusu gündeme
gelir ve hak-özgürlük-sorumluluk arasında bir dengenin bulunması gerektiği
ortaya çıkardı. Demokrasinin çeşitli tanımlarından birisi de “sorumlu
yurttaşlar rejimi” olabilir.Kuvvetler ayrılığı
–
Yasama,
yürütme ve yargının birbirine müdahale edemeyecek özerk alanlara sahip olduğu varsayımı, bu üç erkin birbirini
denetleyip dengeleme gereğini unutturur.–
Üç erk tek
elden kontrol edilebilir.–
Bu
deyimdeki “ayrılık” kavramı ile yabancı dildeki check and balance (denetle
dengele) deyimi arasında ne ilişki vardır?–
Üç erkin
birbiri üzerinde etkileri var mıdır, yoksa tamamen özerk midirler?–
Bu yolla
üç erkin birbirini nasıl denetleyerek herhangi birisinin kontrol dışına
çıkmasının nasıl engelleneceği belirlenmiş olurdu.–
Böylece
hiç bir erkin tam bağımsız olmadığı, üç erk arasında dengeli bir “karşılıklı bağımlılık” bulunduğu
bilinir ve her erk attığı adımları bunu daima dikkate alarak atardı.Sorun çözme kültürü içinden seçilmiş ezberler…
Her şeyin başı eğitimdir (eğitim şart!)
–
Sorunlara
çözüm aranırken, herhangi bir kök-sorun
araması yapılmaksızın, ilk akla gelen o konuda bir eğitim uygulamak geliyor.
Bu ise hem okul müfredatlarının kaldırılamayacak -dolayısıyla da ancak anlamadan
bellenerek kaldırılabilecek- şekilde kalabalık hale gelmesine; hem de eğitimin
işe yaramazlığı konusunda bir genel kanı oluşmasına yol açar.–
Eğitim’in
ideolojik indoktrinasyon olarak anlaşılması halinde, sorun çözen değil sorun
yaratan bir araca dönüşür.–
Sorgulama,
düzeltici önlemler alabilmenin yolu olduğuna göre eğitime yüklenen bu
sorgulanamazlık rütbesi, geliştirilmesine de engel olur.–
Eğitimden
“en temel” beklenti ne olmalı?–
Çözümü
eğitime bağlı olmayan sorunlar var mıdır?–
Eğitim
düzeyi arttıkça derinleşen sorunlar olabilir mi, nasıl?–
En önemli
becerileri, okul, öğretmen, ders kitabı olmaksızın edindiğimize göre, o
becerileri edinirken mevcut olan yöntemi uygulayarak başka şeyleri de
öğrenemez miyiz?–
Hepsinin
aynı beklentiye sahip olduğu varsayılan kesimlerin farklı beklentilere sahip
oldukları görülür ve bunlardan hangisine yönelmenin doğru olacağı tartışılır
ve bir eğitim vizyonu üzerinde uzlaşılabilirdi.–
Hangi
sorunların ya da sorunların hangi bileşenlerinin eğitimle çözülebileceği konusunda
bir uyanma sağlardı.–
İnsan nitelik dokusu‘nun
eğitim boyutu dışında kalan diğer boyutlarında yetmezlikler varsa, bu durumda
eğitimin rolü negatife dönebilir. (Eski bir Çin atasözü: “Kaplanın kanatları olsaydı yapabileceği
kötülüklerin sınırı olmazdı“)–
Bu soruya
cevap ararken muhtemelen “Zengin
Öğrenme Ortamı” (ZÖO) adı
verilen kavramla karşılaşılacaktı. Yürüme, konuşma vb becerileri, bu
becerileri kullanan kişilerle birlikte ve de en önemlisi o becerilerin
sağlayacağı yararları yakından gözleyip ikna olarak düşe kalka, zahmetlice
yürümeyi öğrendik. Henüz eğitim sistemimiz içine girmemiş ZÖO kavramı, eğitim
kavramı sorgulanamaz hale gelmeyip bu soru sorulabilmiş olsaydı belki de çok
önceleri sistemimiz içine girmiş olacaktı.Yasaklar kötüdür, ilkeldir (“yasaklar yasaklanmalı” söylemi)
Herhangi bir kurumun sorumlu olduğu
görevleri yerine getirebilmesinde yararlanacağı araçlar paletinde yasaklar da
dahil çok sayıda araç bulunmalıdır. Yasakların bu şekilde sistem dışına
itilmesi, seyrek de olsa kullanımı gereken bu aracı başvurulamaz kılar.–
Yasaklara
başvurmada kullanılabilecek yol gösterici bir ilke var mıdır, nedir?–
Yasaklar kötüdür sloganı nedeniyle çözemediğimiz sorunlarımız var mıdır?–
Örneğin, “Canlı -insan ve hayvan- yaşamını geri
döndürülemez biçimde riske edebilecek kaçınılabilir eylemler doğrudan
yasaklanmalı; bunun dışındaki durumlarda daha yumuşak, eğitici, uyarıcı
önlemler kullanılmalı” gibisinden bir ilke gerek kural koyucuların
gerekse uygulayıcıların işlerini kolaylaştırabilirdi. Böylelikle, mesela
çocukları uyuşturucuya alıştırarak kazanç sağlamayı amaçlamış çetelerin
faaliyetlerine sıfır tolerans gösterilmiş olacaktır.–
Çözemediğimiz
(kronik) sorunları (veya sorun bileşenlerini) bu soru ile filtre ederek
bazılarını çözmek mümkün olabilirdi.Kadına şiddete hayır..
–
Kadına
şiddet (KŞ) olgusunun kendi başına var olabilen, soyutlanmış bir olgu olduğu,
devlet isterse bunu önleyebileceği gibi gerçekdışı anlayışa yol açar.–
KŞ
olgusunun kültürel ve ekonomik boyutları göz ardı edilerek bu slogana ümit
bağlanır.–
Doğrudan
KŞ olgusuna yönelik önlemler sonuç vermedikçe daha şiddetli önlemler alınır.
Bu defa başka sorunlar doğmaya başlar.–
KŞ,
kökleri ve başka sorunlarla ilişkileri tam anlaşılmadan “kurcalama”
yoluyla çözülemez.–
KŞ başka
sorunlarla ilişiği bulunmayan kendi üzerine kapalı bir sorun mudur?–
Erkeklere,
çocuklara, hayvanlara şiddet de var mıdır? Ne boyuttadır ve niçin fazlaca gündeme
gelmemektedir?–
Töreler
ile şiddetin ilişkisi nedir?–
Dini
inançların, kadını ikinci sınıf gören biçimde “yorumlanması”nın sebepleri
nelerdir, nasıl giderilebilir?–
Medyadaki
şiddet içeren diziler, filmler
genel bir şiddet eğilimine ne ölçüde katkı yapıyor? Bu konuda hangi
araştırmalar kimlerce yapılabilir? Başka ülkelerde benzer konulu
çalışmalardan nasıl yararlanılabilir?–
Çocuk
yetiştirme kültürümüz ile genelde şiddet ve özelde KŞ arasında bağ var mıdır?–
Burada
sıralanan ve sıralanmamakla birlikte akla gelebilecek sorulara verilecek
cevapları içeren bir “Şiddetin Köklerinin Ortadan Kaldırılması” konulu bir
Politika Belgesi nasıl hazırlanabilir ve nasıl bir yöntemle uygulamaya
sokulabilir?–
Bu soruya
verilecek cevap, hangi alanlardaki sorunların birleşerek KŞ olgusunu ortaya
çıkardığını netleştirirdi.–
Böylece bu
alanlardaki şiddetin çok daha yaygın olduğu anlaşılır ve şiddet bir bütün
olarak mercek altına alınırdı?–
Törelerin
yaptırım araçlarının doğrudan doğruya şiddete dayalı olduğu ve toplumun
yaklaşık %60’ının törelere bağlı olduğu görülür ve töre hukuku yerine
evrensel hukukun geçirilmesi yoluna gidilirdi.–
Bu tür
yanlış yorumların yalnızca KŞ konusunda değil bambaşka alanlarda da ortaya
çıktığı anlaşılarak o alanlarda da düzelmelere yol açılır.–
Şiddetin
her topluma özgü nedenleri olabileceği gibi ortak nedenleri de olabilir ve
bunların bir bölümü toplum gündemine hiç gelmemiş olabilir. Bu yolla şiddetin
kaynaklarına doğru gerçekçi bir yaklaşım yapılmış olur.–
Çocuklarımızı
daha iyi yetiştirebilecek ipuçları edinilir.–
Böylesi
bir politika belgesinin paydaşları tahmin edilebileceği gibi son derece
yaygındır. Bu yaygınlıktaki bir paydaş ağının uyumlu eylemlerini
sağlayabilecek bir yöntem, sadece bu alanlarda değil başka alanlarda da işe
yarayacaktır.Okul müfredatları içinden seçilmiş ezberler…
Bir üçgenin iç açılarının toplamı 180
derecedir.–
Öğrenci
-eğri yüzeyler üzerindekiler de dahil- tüm üçgenlerin bu kurala uyduğunu sanabilir.–
Konu
sadece üçgenlerle sınırlı kalmayıp, belirli koşullar altında geçerli olan tüm
doğruları mutlak doğru olarak
kabule kadar gidebilir.–
Açıları
toplamı 180’den farklı bir üçgen olabilir mi? Nasıl?–
Açıları
toplamı 180 derece olan üçgenler ancak düzlem üzerine çizili olanlar
olduğuna, düzlem ise ancak hipotetik olarak mevcut olup gerçek yaşamda
karşılığı pek güç bulunabilecek bir yüzey olduğuna göre, çeşitli yüzeyler
üzerine çizili üçgenlerin açılarının toplamları da 180 olmayacaktır.
Öğrenciler böylelikle tüm doğruların “belirli koşullar altında” doğru
olacağını, koşulsuz doğrular ileri sürüldüğünde kuşkulanmak gerektiğini
anlayabileceklerdir. Kuşku ise bilimin temelidir. Böylelikle, bir üçgenin iç
açılarının sorgulanması yoluyla bilimsel düşünmenin yerleşmesine katkı
yapılabilirdi.Sınavlarda kopyaya karşı gözetim
–
Herkes
potansiyel hırsız olarak varsayılır.–
Kendine ve
başkalarına güvenmeyen insanlar yetiştirilir.–
Herhangi
bir kanıt olmadan da başkalarını kolayca suçlayabilen insan tipi ortaya çıkar.–
Gözetim
kopya çekenlere karşı bir önlem olduğuna ve herkes de kopya çekmeyeceğine
göre, kopya çekmeyenlere haksızlık yapılmaktadır. Bu haksızlığı önlemenin
yolu var mıdır? Nasıl?–
Sınavlarda
ancak kopya çekerek başarı sağlayanlar gözetime de karşı çareler
bulacaklarına göre gözetim ne işe yarıyor?–
Bu soru
doğrudan Onur
Sistemi adı verilen gözetimsiz sınava
götürürdü.–
Bu
soruyla, öğrenciler arasında kopyaya karşı bir sosyal baskı ortamı oluşturmanın
gözetimden daha etkili olacağı anlaşılırdı.Bütüncül tarih yerine kronoloji öğretimi
–
Her biri
farklı nedenlerle ortaya çıktığı için birbiriyle ilişkisi bulunmayan olayları
tarih sırasına göre öğrenmek, gerçekte ne olup bittiğini anlamamaya yol açar.
Bu ise tarihin amacı olan “geçmişten
öğrenip geleceği şekillendirmek” temel amacına hizmet etmez.–
Tarih
sırasıyla meydana geldiği öğrenilen her olay için: Bu niçin olmuştur sorusunun sorulması yeterlidir.–
Bu soru,
her olayın ardında onu güden bir dizi etkenin olduğunu ve bu etkenlerin az
sayıda (askerlik, diplomasi, keşifler,
icatlar, sanat, bilim, iklim değişiklikleri, göçler gibi) olduğunun
anlaşılmasına yol açacaktır.İnsanın doğaya egemen olup medeniyet kurduğu
–
Ekosistem
içindeki (canlı ve cansız) tüm varlıkların ancak birbirlerinin varlığına
saygı göstererek hayatta kalabileceği büyük gerçeğini ıskalar.–
İnsan’ın,
diğer canlılar, bitkiler, taş-toprak, hava-su gibi bileşenler içindeki yeri
nedir?–
“Doğanın bir parçasının doğanın bütününe egemen
olmasında” bir tutarsızlık var mıdır?–
İnsan’ın
besin zincirinin tepesinde olması nedeniyle “üstün varlık” sayılmasının,
kendisine vermiş olduğu bir paye olduğu; besin zincirinin tepesinde
olabilmesinin, besin zincirini besleyen bütünü (doğa) tahrip etmek pahasına
sürdürdüğü; buna göre -kendi varlığını sürdürme açısından dahi- riskli bir
konumda olduğunu anlayabili ve tutum ve davranışlarını buna göre
düzenleyebilirdi.–
Bu soru
yoluyla, doğaya egemen olmanın değil, onun tüm bileşenleriyle uyumlu yaşamanın
övünç kaynağı olabileceğini idrak ederdi.En iyi öğrenmenin tekrar yoluyla koşullandırarak sağlanabildiği..
–
Öğrenme ile beyine kazıma
farkı belirsizleşir.–
Canlıların
en değerli yeteneği olan “ihtiyaçlarını
zahmetsizce öğrenebilmek” körelir.–
Bireyin
yaşam hakkına eşdeğer sayılabilecek koşullanmama hakkı çiğnenir; bilgilenme
hakkı elinden alınmış olur.–
Tekrar
sürecinde beyinde ne olmaktadır? Tekrar yoluyla beyine kazınmış bir bilginin
isteyerek unutması (unlearning)
gerektiğinde bu kalıcı bağlantı ne gibi sakıncalar yaratabilir?–
Koşullanmaksızın
öğrenmek mümkün müdür?–
Bir defada
tekrarsız öğrenme (zero-trial-learning) mümkün müdür?–
Öğrenme ve tekrar arasında
bir bağlantı olduğu görünüyor. Ancak bu tekrarın sayısı, şiddeti, aralıkları
vb karakteristikleri bilinmeden yapılacak tekrarların zararlı olması da
kuvvetle olasıdır. Kişilerin kendi kontrollarında yapılabilecek tekrarların,
dışımızdakilerce -belli niyetlerle- yapılabilecek tekrarlardan (örn.
reklamlar, ideolojik indoktrinasyon gibi) ayrılması mümkün olabilirdi.–
Koşullandırma, herhangi bir bilginin diğer olası
seçenekleri sorgulama ihtiyacı duyulamayacak şekilde belleklere
yerleştirilmesidir. Bunun başlıca yollarından birisi “tekrar” yöntemidir.Kişinin,
yaşamın kendisine sunduğu çeşitli seçenekleri göremeyecek şekilde kör
edilmemesi için, koşullanmama hakkı bireyin yaşam hakkına eşit bir özenle
korunmalıdır.–
Bu heyecan
verici tekniğin öğrenilmesi mümkün olabilirdi.Siyaset alanından seçilmiş ezberler..
Siyasi Partiler’in (SP) asli işlevi halkın
sorunlarını çözmektir.–
Halkın
kendi sorunlarını çözdüğü rejimin adı “demokrasi”dir. Bu ezber, demokrasinin
en temel dayanağını reddeder.– SP,
halkın, sorunlarını (STK, sendika, vakıf, platform, meslek örgütü, üst
örgütlenmeler vbg yolu ile) çözebilmesi için sahip olmaları gereken özgürlük ortamını sağlamak ve
taleplerinin uygulamalarını yine halkın istekleri doğrultusunda denetlemekle
görevlidirler. Bu ezber, bu asli görevin yapılmayışına yol açar.– Halkın
sorunlarını halk adına çözme girişimleri kolayca çeşitli türde istismarlara
yol açabilir.–
Halkın
sorunlarını kendisi mi yoksa SP mi çözecek?–
Sorunları
halk adına SP çözecek ise, halk bazı yetkilerini (yani hak ve özgürlüklerini)
SP’e devretmelidir. Bunun otokratik rejimlerden farkı nedir?–
Birden
fazla SP, aynı anda halkın sorunlarını çözme yarışına girerse bundan
doğabilecek sakıncalar neler olur?–
Bu soru
sorulsaydı, SP daha anlamlı bir role (halkın sorunlarını çözmesi için uygun
ortam yaratmak) çekilebilirdi. Ülkemizde peryodik olarak sorunların çözülemez
duruma gelip sonra da darbelerin gerçekleşmesinde, SP’in kendilerini
konumlandırdıkları bu “halk adına sorun çözme” rolünün payı vardır. Halk bir
yandan da giderek sorun çözme kabiliyeti düşük bir duruma gelir.–
Bu soru,
demokrasinin anlamının daha iyi kavranmasına, hak ve özgürlüklerine daha
sarılmasına yol açacaktı.–
Halkın
bugün siyasetten soğumuş, siyasetçileri aşağılar durumda olmasının altındaki
kök nedenlerin başında, SP’in bu “halk adına sorun çözme” adını taşıyan,
aslında ise etkisiz ve istismara açık kabul yatmaktadır. Bu soru, siyasetin
de saygınlığına katkıda bulunacaktı.TBMM çalışmalarında muhalefet partilerinin
önergeleri reddedilir; bunun aksi “gol yemek”tir.Muhalefet önerilerinin kategorik olarak
reddi, olası katkıların göz ardı edilmesine, muhalefetin kendini dikkate
aldıracağı daha rahatsız edici yollar aramasına yol açar.–
İktidar
partilerine mensup milletvekilleri, muhalefetten gelen önerilerden bazılarını
kabul etmenin niçin bu denli zafiyet sayıldığını kendi kendilerine ve grup
yöneticilerine sorabililirlerdi.–
İktidar ve
muhalefet arasındaki ilişkiler, duygusal planda galip gelme düzeyinden akli
düzeyde daha anlamlı bir rekabete dönüşebilirdi.–
Uzlaşı
kültürünün gelişmesine katkı sağlanırdı.Hayvanlarla ilgili seçilmiş ezberler…..
Hayvanların duyguları yoktur; İnsanlar
hayvanlardan daha akıllıdır; Hayvanlar insanlar için var edilmişlerdir…vs–
İnsan söz
konusu olduğunda son derece sevecen, nazik olabilen insanlar, bu ezber
nedeniyle hayvanlara her türlü kötü muameleyi yapabiliyor.–
Hayvan
deneylerini savunanlar, bunların insanların iyiliği için yapıldığını öne
sürerek kendilerini haklı
çıkarırken bir argüman olarak da yine bu ezberi kullanıyorlar.–
Hemen
hemen tüm ezber kalıplarını sorgulamada kullanılabilecek anahtar soru burada
da kullanılabilirdi: Hayvanlara bu
kadar zalimane davranmayı haklı gösteren bu yargılarınızın doğruluğundan
nasıl emin olabiliyorsunuz?–
Kulaktan
dolma, doğruluğu konusunda akla, bilime uyan herhangi bir kanıtın bulunmadığı
bu tür kalıpların, başka canlılar ve varlıkların (taş, toprak, hava, su gibi)
var olma haklarını gasbetmemize yol açtığını; bunun da dönerek kendi
yaşamlarımızın sürdürülebilirliğini tehlikeye attığını idrak edebilir ve ona
göre davranırdık.17 Şubat 12 Cuma
-
Nis 16 2012 “Sorgulan(a)mayan Kalıplar” niçin zararlıdırlar?
“Sorgulan(a)mayan Kalıplar” niçin zararlıdırlar?
Gerek okul gerekse toplumun diğer kesitlerindeki “sorgulanmayan ya da sorgulanamayan (ezber sözcüğünün gerçek anlamı) kalıplar” hakkında son günlerde yaptığımız bir çalışma, önemli bir gerçeği ortaya çıkardı.
Kalıpların kendileri değil sorgulan(a)mamaları zararlıdır!
1994 yılında Ezbere Hayır! kampanyasıyla gündeme gelen ezber kavramı giderek kastedilenden farklı bir anlam kazandı. Öyle ki, sanki belleğe yerleştirilen (ezber) bir kalıbın -ne olursa olsun- zararlı olduğu anlayışı yaygınlaştı. Öğretmenler, ezber yaptırmadıkları konusunu bir övünç aracı olarak kullanmaya başladılar; Milli Eğitim dahi ezbersiz eğitim deyimini kullanmaya başladı.
Bu nedenle bir defa daha, birkaç terimin açıklanarak tanım kargaşasına bir son verilmeye çalışılacak:
Ö Bellemek: Bir bilginin bellek’te (hafıza) tutulması. (örn. önemli telefon numaraları, çarpım tablosu, yabancı dilde sözcükler, formüller vs),
Ö Kalıp: Yaşamda sık kullanıldığı için kolay hatırlamaya yardımcı olmak üzere birer sabit söylem haline getirilmiş söz dizisi (örn. üçgenin iç açılarının toplamı, suyun elektriği iletmediği, paydaları eşit olmayan kesirlerin paydalarını eşitlemek için birbiriyle çarpılacağı, suyun sıfır derecede donduğu vs).
Ö Ezber: 2 ayrı anlamı var..
1. Gerçek anlamı: Sorgulanamazlık, sorgulamaya konu olamayan, dolayısıyla da herhangi bir koşula tabi olmayan, koşulsuz doğru.
2. Anlam kayması yoluyla zaman içinde kazandığı anlam: Bellemek
Ö Ezbere Hayır! projesi, ezber’in bunlardan birincisine (sorgulanamazlığa) yönelik olup, Sorgulanamazlığa Hayır! biçiminde anlaşılmalıdır.
Ö Kalıplar yararlı mı zararlı mı? Kalıplar koşulsuz olarak kullanılırsa zararlı, koşulları hatırda tutularak kullanılırsa yararlıdır. (Örn. “su sıfır derecede donar” kalıbı bu şekilde ileri sürülür ise yanlışa yönlendirebilirken; “tuz içermeyen su, normal basınç koşullarında sıfır derecede donar” şeklinde koşullu olarak belirtilirse daha doğru olur)
Ö Koşulsuz kalıplar niçin zararlıdır? Koşulsuz kalıplar soru sormanın önünü keser. Koşullu kalıplar ise, o koşlların dışında ne olup bittiğini sormayı özendireceği için merakı tahrik eder. Merak ise her şeyin temelidir. (Örn. “Suyu normal basınç koşullarının dışında daha yüksek veya daha düşük sıcaklıklarda dondurmak nasıl mümkün olur? sorusu, koşullu kalıp nedeniyle akla gelir. Bu ise birçok yeniliğin önünü açar)
Ö Koşullar sorgulama yoluyla ortaya çıkarılır: Koşulsuz olarak önümüze konulanr bir kalıp sorgulamaya kapalı olsa da, sorulacak her soru, bu kalıbın daha işlevsel hale gelmesine, bu kalıptan yeni bilgiler üretilebilmesine yol açar.
Ö Peki -sorgulanabilen ya da sorgulamaya kapalı- ezber kalıpların hepsi doğru mudur? Hayır, kalıpların doğruluğu ya da yanlışlığı, koşullu ya da koşulsuz olmanın dışında da sorgulanabilmelidir. Örneğin, “yılanın başı küçükken ezilmelidir” kalıbı muhtemelen “sorunlar büyümeden çözülmelidir” ya da “kötülükler dal budak sarmadan önlenmelidir” anlamında söylenmişse de, zamanla doğanın en yararlı yaratıkları olan yılanların “zararlı oldukları ve her görüldüğü yerde kafalarının ezilmesi gerektiği” gibi son derece vahşiyane ve tabii yanlış bir ifadeye dönüşmüştür.
Görüldüğü gibi bu kalıp da şu sorularla sorgulanabilseydi bu zararlı ve yaygın sonuç ortaya çıkmayabilecekti:
– Yılanlar niçin öldürülmelidir?
– Yılan zararlı ise doğada niye vardır?
– Yılanın faydaları neler olabilir?
– Yılanlar insanlara zarar verir mi?
– Ne zaman zarar verirler?
– Yılan ya da herhangi bir hayvanın zarar vermemesi için ne yapmak gerekir?
– Bir yılanın gözlerine hiç baktınız mı?
– En zararlı hayvan hangisidir? (cevabı basit olsa da sorulması iyi olur)
Sonuç: Ezber kalıpların zararlı oldukları gibi bir kanı doğru değildir. Zararlı olan, herhangi bir yargıyı koşulsuz, mutlak olarak niteleyerek, hakkında soru sormanın önünü kesmektir.
6 Mart 12 Salı
